كانت ده‌ڵێت"به‌جۆرێك به‌ كه‌ بتوانیت به‌ هه‌ركه‌سێك بڵێیت وه‌ك من ڕه‌فتار بكه‌"‌    د.عه‌لی شه‌ریعه‌تی،ده‌لێت" ئه‌وه‌ی له‌ ناوه‌ڕۆكی حه‌ج نه‌گه‌یشتبێت له‌ مه‌كه‌ به‌ جانتایه‌كی پـڕ له‌ دیاری و به‌ مێشكێكی به‌تاڵەوە دەگەڕێتەوە"‌    سه‌ید قوتب ده‌لێت : په‌رستنی‌ خودا له‌وه‌ ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ به‌ ته‌نها ئه‌و به‌ خودا دابنرێت،چ له‌ عه‌قیده‌دابێت،یان چ له‌ په‌ رستن و چ له‌ یاساو شه‌ریعه‌تدابێت ‌    كارڵ پۆپەر ده‌لێت : كەسانێك كە بەڵێنی بەهەشتمان بۆ ئەو دنیا دەدەنێ‌، خۆیان ئەم دنیایان لێ كردوین بە جەهنم ‌    ئیبن مه‌سعودفه‌رمویه‌تی‌"ئه‌گه‌ر كه‌سێك 70 ساڵ له‌ خه‌ڵوه‌تدابێت و خواپه‌رستی‌ بكات،به‌ڵام كه‌سێكی‌ زاڵمی‌ خۆش بوێت ،ئه‌وا خوایی‌ گه‌وره‌ له‌گه‌ڵ خۆشه‌ویسته‌كه‌یدا زیندوی‌ ده‌كاته‌وه‌"‌    مەولاناى رۆمی - عشق وەک دەستنوێژ وایە، سوبحانەڵا هەر ئەوەندەى شکت کرد، ئەشکێت.. ‌   
جیاوازی لە نێوان سیحری ساحیران و كەڕاماتی پیاو چاكان..<br> جیاوازی لە نێوان سیحری ساحیران و كەڕاماتی پیاو چاكان..

مامۆستا علي خان
سەرەتا بۆ باسكردنی ئاوها بابەتێك؟ بەداخەوە باسی جیاوازی نێوان كەڕامات وسی‌
مه‌لا محه‌مه‌دی‌ چروستانی‌ مامۆستای‌ شیعر و ئیمان ‌
‌<br> مه‌لا محه‌مه‌دی‌ چروستانی‌ مامۆستای‌ شیعر و ئیمان ‌ ‌

ئا: زاهیر سدیق
چروستانی‌ یه‌كێكه‌ له‌ شاعیرانی‌ كورد، هه‌ر له‌منداڵییه‌وه‌ له‌كه‌شێكی‌
مێژووى کاکه‌ییه‌کان؛ ئایین و باوه‌ڕى یارسان <br> مێژووى کاکه‌ییه‌کان؛ ئایین و باوه‌ڕى یارسان

بابه‌تی تایبه‌ت
"له‌ ترسى خوداوه‌ ئێمه‌ دیندارى ناکه‌ین، به‌ڵکو له‌ خۆشه‌ویستیمانه‌و‌
 ئایین و پێوەندییە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانی کوردستان لە دیدی پرۆفیسۆر مارتین ڤان بروینسێن
 <br> ئایین و پێوەندییە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانی کوردستان لە دیدی پرۆفیسۆر مارتین ڤان بروینسێن

سەباح موفیدی
مارتین ڤان بروینسێن (لەدایکبووی 10ی تەموزی 1946) مرۆڤناس و نووسەری ‌
دكتۆر عوزێر حافز : دوور نییه‌، لایه‌نێكى ئیسلامى دروست ببێت
<br> دكتۆر عوزێر حافز : دوور نییه‌، لایه‌نێكى ئیسلامى دروست ببێت

جودى نیوز: تایبه‌ت
دكتۆر عوزێر حافز نه‌زیر، ئه‌ندامى خولى پێشووى په‌ڕله‌مانى عێراق، له‌سه‌ر‌
 قەشە ریان بولص عطو : پیاوانی ئایینی رۆڵی ریفۆرمیان لە كۆمەڵگەدا هەیە قەشە ریان بولص عطو : پیاوانی ئایینی رۆڵی ریفۆرمیان لە كۆمەڵگەدا هەیە‌

كریستیانەكان بەگرنگییەوە دەڕواننە داهاتووی كوردستان و ئەو هەڕەشانەی هەرێمەكە رووبەڕوویان د‌
 " ئه‌وه‌ى ڕیفۆڕمى ئاینى فه‌رزى ده‌كات واقعێكى كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ نه‌ك بیرمه‌ندو ده‌سه‌ڵات "‌
ئا: شیروان محه‌مه‌د ئه‌مین
دكتۆر عادل باخه‌وان،نوسه‌رو ڕۆشنبیر، مامۆستایى زانكۆى ئیفرى‌
وه‌لامى چه‌ند پرسیارێك گرنگ له‌سه‌ر په‌یوه‌ندی‌ به‌ینی‌ ژن و میرد
وتاره‌گه‌رمه‌كانی‌ مزگه‌وتی‌ ئیمان هه‌ڵه‌شه‌یی‌ پێوه‌ دیار بوو
محمد پێخه‌مبه‌ر (د.خ)به‌رزی‌ و به‌ڕێزی‌ پیاو به‌ مامه‌ڵه‌كردنی‌ له‌گه‌ڵ ژناندا ده‌كاته‌ پێوه‌ر
گه‌وره‌ترین درۆی‌ مرۆچ له‌ مێژوودا ئه‌وه‌ بووه‌ كه‌ به‌ زمان و به‌ ناوی‌ خوداوه‌ قسه‌ی‌ كردووه‌
یه‌كه‌م هه‌نگاو به‌ره‌و عه‌قڵ ده‌بێته‌ یه‌كه‌م بزمار بۆ تابووتی‌ ئیسلام
ئێستخارە چییە؟

نوێژى ئيستخاره چۆن ده كرێ و چ دوعايه ك ده خوێندرێت؟
من پێشتر زۆر نوێژم چوە .یان هەندیكیانم بە ئەنقەست چواندوە .بەلام ئیستا زۆر بەشیمانم.چۆن قەرەبوی بكەمەوە.

په نجه جولاندن له کاتی تحیات سونته؟

ئایا له‌ ئیسلامدا سێكسى ته‌له‌فونى زینایه‌؟

" ئه‌وه‌ى ڕیفۆڕمى ئاینى فه‌رزى ده‌كات واقعێكى كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ نه‌ك بیرمه‌ندو ده‌سه‌ڵات "


7/10/2016
ئا: شیروان محه‌مه‌د ئه‌مین
دكتۆر عادل باخه‌وان،نوسه‌رو ڕۆشنبیر، مامۆستایى زانكۆى ئیفرى له‌ وڵاتى فه‌ره‌نسا، توێژه‌ر له‌ قوتابخانه‌ى خوێندنى باڵاى زانسته‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانى پاریس و سه‌رپه‌رشتیارى پڕۆژه‌ى بازنه‌كانى ئه‌وروپایى پلاتفۆڕمى دابڕان له‌ دیدارێكى ڕۆژنامه‌ى كوردستانى نوێ سه‌باره‌ت به‌ ڕیفۆڕمى ئاینى ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات كه‌"ئه‌وه‌ى ڕیفۆڕمى ئاینى فه‌رزى ده‌كات واقعێكى كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ نه‌ك بیرمه‌ندو ده‌سه‌ڵات"وتیشى"له‌ كوردستان خه‌ون و حه‌زێك هه‌یه‌ كه‌ پێى ده‌وترێت ڕیفۆڕم،ئه‌وه‌ى كه‌ ده‌وترێت جگه‌ له‌ كۆمه‌ڵێك دروشمبازى هیچى تر نییه‌" باسى له‌وه‌شكرد"له‌ كوردستان ساڵانى نه‌وه‌ته‌كان دیموكراسى شه‌ریك دانان بوو بۆ خودا،ئێستا دیموكراسى باشترین سیستمه‌ ،ئه‌و كات كتێبى ئیمان و په‌ڕله‌مان ده‌نوسرا، ده‌بوو ئیختیارى ئیمان یان په‌ڕله‌مان بكه‌یت،ئه‌گه‌ر ئیمانت هه‌بوایه‌ په‌ڕله‌مانت نه‌ده‌بوو،به‌ڵام دواتر كۆمه‌ڵێك گۆڕانكارى دێت "
هه‌ر وه‌ك له‌ ڕووى بۆچوونى فه‌یله‌سوفه‌كانى ڕابردوو ده‌ڵێت"فه‌یله‌سوفه‌كانى ڕۆشنگه‌رى پێیان وابوو چه‌نده‌ كۆمه‌ڵگاكان پێش بكه‌ون ئه‌وه‌نده‌ش ئایین دووا ده‌كه‌وێت،پێیان وابوو چه‌ند ته‌كنۆلۆژیا سه‌ربكه‌وێت هێنده‌ش ئایین دێته‌ خواره‌وه‌،پییان وابوو چه‌نده‌ فه‌لسه‌فه‌ى ڕۆشنگه‌رى به‌ناو كۆمه‌ڵگاكاندا بڵاو ببێته‌وه‌ ئه‌وه‌نده‌ش خۆرى ئایین له‌ ئاوابووندا ده‌بێت،به‌ڵام سه‌یر دوایى(200)ساڵ، له‌ ڕۆشنگه‌رى هیچ كاتێك به‌ هێنده‌ى ئێستا كۆمه‌ڵگاكان خاوه‌نى هه‌ستى ئاینى نه‌بوون"
عادل باخه‌وان له‌ ناوه‌رۆكى دیداره‌كه‌دا هێمایى بۆ ئه‌وه‌شكرد كه‌" ئێمه‌ ده‌بێت وریا بین كاتێك له‌سه‌ر ئیسلام قسه‌ ده‌كه‌ین، نابێت له‌سه‌ر زارى چه‌ند موراهیقێكه‌وه‌ ئیش له‌سه‌ر ئیسلام بكه‌ین،چونكه‌ ئه‌گه‌ر بڕیاره‌ هه‌ر كیشوه‌رێك حیكایه‌تێكى گه‌وره‌ى پێشكه‌شى مرۆڤایه‌تى كردبێت،ئێمه‌ى ڕۆژهه‌ڵاتى ئیسلام تاكه‌ حیكایه‌ته‌ كه‌ پێشكه‌شى مرۆڤایه‌تیمان كردووه‌،ئه‌گه‌ر ئیسلاممان لێبسه‌ننه‌وه‌ چیمان هه‌یه‌ له‌ ناو به‌شه‌ریه‌تدا،خۆ ئێمه‌ حیكایه‌تى ته‌كنۆلۆژیامان دروست نه‌ركردووه‌،حیكایه‌ته‌كانى ڕۆشنگه‌رى،گڵۆبالیزه‌یسیۆن، گڵۆبالیزه‌یشن،عه‌وله‌مه‌ ئێمه‌ دروستمان نه‌كردوون و خاوه‌نیان نین،ئه‌وه‌ى وامان لێده‌كات ببینه‌ خاوه‌نى حیكایه‌تێكى گه‌وره‌ ئیسلامه‌"هه‌ر وه‌ك وتیشى"ساده‌ترین پره‌نسیبى عه‌لمانیه‌ت بریتییه‌ له‌وه‌ى كه‌ ده‌وڵه‌ت بێلایه‌نه‌ له‌به‌رامبه‌ر هه‌موو ئاینه‌كاندا،له‌به‌ر ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ زۆرنه‌ى فه‌ره‌نسییه‌كان كاتۆلیكن ده‌وڵه‌تیش ئه‌بێت كاتۆلیك بێت و پشتى ئه‌وان بگرێت،به‌پێى یاسایى 1905 له‌ هه‌ر شوێنێك باوه‌ڕدارێك له‌سه‌ر ئاینه‌كه‌ى تووشى گرفت بوو ده‌وڵه‌ت موداخه‌له‌ ده‌كات،هه‌موو كه‌ره‌سته‌كانى دیندارى بۆ دابین ده‌كات بۆ ئه‌وه‌ى به‌پێى پێویست دیندارى خۆى بكات"

سه‌ره‌تا ده‌مانه‌وێت بزانین مه‌به‌ست و ئامانج له‌ ڕیفۆڕمی ئایین و گرنگی ئه‌م پرسه‌ چییه‌و چۆنه‌؟ به‌ كێ ده‌كرێت؟
باخه‌وان: ڕیفۆڕمى ئاینى،پرسێكى زۆر ئاڵۆزو گرنگه‌،پرسیاره‌كه‌ت ئاڵۆزو گرنگترى ده‌كات،له‌به‌ر ئه‌وه‌ى ناوى ئاینێك به‌ تایبه‌تى نابه‌یت،پرسیاره‌كه‌ت هه‌موو ئاینه‌كان ده‌گرێته‌وه‌و ده‌توانین باس له‌ ڕیفۆڕمى پڕۆتستانت،كاسۆلیك،شیعزم،سووننیزم بكه‌ین،له‌به‌ر ئه‌وه‌ ده‌مه‌وێت له‌ جوگرافیاى پرسیاره‌كه‌ت دڵنیابم.
له‌ كوردستان دوایى بڕیارێكى په‌ڕله‌مان له‌ ساڵى 2015 وه‌زاره‌تى ئه‌وقاف و كاروبارى ئاینى هه‌رێم (8)ئاینى به‌ فه‌رمى ناساند،هه‌موویان په‌یڕه‌وكارى خۆیان هه‌یه‌،له‌سه‌ر ئاستى كوردستان چۆن ڕیفۆڕم ده‌كرێت؟
باخه‌وان: ئێستا پرسیارێكه‌ت ووردو گرنگه‌،وه‌ك پرسیارێكى لاستیكى نییه‌،له‌ ڕاستیدا من ئیسلام وه‌ك نمونه‌ وه‌رده‌گرم،وه‌كو هه‌ر ئاینێكى ته‌وحیدى، ده‌زگایى، مێژووى (ئینفێرسات) له‌ ده‌ره‌وه‌ى زه‌مان و مه‌كان له‌به‌رده‌م دوو بژارده‌ ده‌بینم،یه‌كه‌م ئه‌وه‌یه‌ خۆى له‌ هه‌موو جۆره‌ ڕیفۆڕمێك به‌ دوور ده‌گرێت،نۆرم و دۆگمه‌كانى ئاینێك وه‌ك ئه‌وه‌ى له‌ سه‌ره‌تاوه‌ (ستراكتۆرا)و،ده‌قیان وه‌گرتووه‌،كه‌ ده‌ڵێم سه‌ره‌تا بۆ نمونه‌ بۆ ئیسلام ده‌گه‌ڕێمه‌ بۆ مێژووى (1400) ساڵ، بۆ مه‌سیح(2000)ساڵ،ئه‌م نۆڕمانه‌ى كه‌ له‌گه‌ڵ ده‌قه‌كاندا هه‌ن وه‌ك خۆیان ده‌ستیان لێنادرێت،به‌ڵام تێكه‌ڵ به‌ كۆمه‌ڵایه‌تى، سیاسى، ئابورى، ئه‌خلاق ناكرێن، به‌ڵكو وه‌ك ئه‌وه‌ى كه‌ هه‌ن ده‌پارێزرێن، له‌ چوارچێوه‌یه‌كى تایبه‌ت (پرایفه‌یتا)دا،لێره‌دا پێویست به‌ ڕیفۆڕم ناكات،چونكه‌ له‌ چوار چێوه‌یه‌كى تایبه‌تدان و ده‌رناچن، نمونه‌ش وه‌كو ئه‌وه‌ى له‌ ئاینى مه‌سیحدا له‌باربردنى مناڵ حه‌رامه‌،باوه‌ڕدار بۆى نییه‌ له‌باربوونى مناڵ بكات،ئه‌مه‌ یه‌كێكه‌ له‌ دۆگماكانى (كریستیانیزم) له‌سه‌ر ئه‌م دۆگمه‌ ده‌كه‌وێته‌ به‌رده‌م دوو بژارده‌كه‌،یان ئه‌وه‌یه‌ ئه‌م دۆگمه‌ ده‌برێته‌وه‌ بۆ ناو كه‌نیسه‌و پارێزگارى لێده‌كرێت و په‌نجه‌ره‌و ده‌رگایى چوونه‌ ده‌ره‌وه‌ى لێناكرێته‌وه‌،له‌م ڕێگه‌یه‌وه‌ ده‌توانرێت به‌ هه‌زاران ساڵ پارێزگارى لێبكرێت،یاخود ده‌رگاو په‌نجه‌ره‌ى لێده‌كرێته‌وه‌ تا بڕواته‌ ناو كۆمه‌ڵگاو ده‌وڵه‌ت،ئه‌و كات ده‌وڵه‌ت و كۆمه‌ڵگاش كه‌ دوو (ستراكتۆرى) مه‌نگگرتو نین یه‌كجار بۆ هه‌میشه‌ دروست بوبن،به‌ڵكو له‌ (ترانیسفۆڕماسیۆن ) و گۆڕانى به‌رده‌وامدان،ئه‌م چركه‌یه‌ كه‌ من و تۆ گفتوگۆ ده‌كه‌ین كۆمه‌ڵگا تیایدا ده‌گۆڕِێت،چونكه‌ كۆمه‌ڵگا له‌ شه‌پۆلێك ئه‌كات، كه‌ به‌رده‌وام بۆ چركه‌ ساتێك له‌ ڕاوه‌ستاندا نییه‌،كاتێك كۆمه‌ڵگا ئه‌جوڵێت شه‌پۆل هه‌موو شته‌كان ئه‌جوڵێنێ،وه‌ك خێزان، گه‌ڕه‌ك، قوتابخانه‌، زانكۆ، كه‌نیسه‌، مزگه‌وته‌كان هه‌مووى ده‌جوڵێن، ناڵێم جوڵانه‌كه‌ باشه‌ یان خراپ،به‌ڵام هه‌ر شتێك له‌ جوڵاندابوو به‌رده‌وام گۆڕانكارى به‌سه‌ردا دێت،ئه‌م نۆڕمه‌ كه‌ ده‌رگایى له‌سه‌ر ده‌كرێته‌وه‌و تێكه‌ڵ به‌و شه‌پۆله‌ ده‌بێت،یان نۆڕمه‌كه‌ ته‌واو گۆڕانكارى به‌سه‌ردا دێت و چه‌ندین جار هه‌ڵده‌وه‌شێته‌وه‌و بینا ده‌كرێته‌وه‌، چونكه‌ هه‌موو شتێكى كۆمه‌ڵایه‌تى به‌رده‌وام له‌ هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌و بیناكردنه‌وه‌دایه‌، یاخود به‌ریه‌كه‌وتێكى توند ڕووده‌كات كه‌ له‌ كۆتایدا شه‌پۆل به‌رده‌وامه‌ له‌ ڕۆیشتن و ته‌نها نۆڕمه‌كه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ باوه‌شى چوارچێوه‌ داخراوه‌كه‌ى خۆى،له‌به‌ر ئه‌وه‌ هه‌موو ئاینێك به‌ ئیسلامه‌وه‌،له‌ناو ئه‌م ئاینه‌دا به‌ سونیزمیشه‌وه‌ له‌ به‌رده‌م ئه‌م دوو بژارده‌یه‌، یان خۆى ڕیفۆڕم ده‌كات به‌ شێوه‌یه‌كى ڕایكاڵانه‌ له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵگاو هه‌موو گۆڕانكارییه‌كان كه‌ له‌گه‌ڵیدا دێن، یان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ چوارچێوه‌ى یه‌كه‌م و ده‌رگا له‌سه‌ر خۆى داده‌خات و ناڕواته‌ ده‌ره‌وه‌.
زۆركه‌س كه‌ هاوڕانین له‌گه‌ڵ مندا به‌ڵام ئه‌وه‌ تێۆرو تێزه‌كان و بیرمه‌نده‌كان نین كه‌ ڕیفۆڕمى ئاینى ده‌كه‌ن،به‌ڵكو ئه‌وه‌ واقیعێكى كۆمه‌لایه‌تى سیاسى و ئابورى و ئه‌خلاقى بابه‌تیانه‌یه‌ كه‌ موفه‌كیرو بیرمه‌ندو زاناو رۆشنبیران ناچار ده‌كات، به‌وه‌ى ڕیفۆڕمى ئاینى بكه‌ن،به‌ زمانێكى ساده‌تر ئه‌وه‌ى ڕیفۆڕمى ئاینى فه‌رز ده‌كات واقعێكى كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ نه‌ك بیرمه‌ندێك.
له‌ ئاینه‌كاندا هه‌ندێك پره‌نسیب ده‌ق و ئه‌ركان و سروتی تایبه‌ت هه‌ن كه‌ په‌یره‌وان جیبَه‌جێی ده‌كه‌ن،تا چه‌ند ئه‌مانه‌ ده‌بنه‌ مایه‌یی ڕێگرى له‌ نوێبوونه‌وه‌و ڕیفۆڕمی ئاینی؟
باخه‌وان: هیچ ده‌ق و نۆڕم و دۆگمێك نابێته‌ ڕێگر له‌به‌رده‌م ڕیفۆڕمى ئاینیدا، چونكه‌ هه‌موو ده‌قێكى موقه‌ده‌س زیاتر له‌ یه‌ك ته‌فسیر هه‌ڵده‌گرێت،هه‌موو ئه‌و مانایانه‌ى كه‌ ده‌درێت به‌ ده‌قێك له‌ ده‌ق نایه‌ته‌ ده‌ره‌وه‌،به‌ڵكو له‌ واقعێكى ئاینى و سیاسى و كۆمه‌ڵایه‌تى تایبه‌ته‌وه‌ دێنه‌ ده‌ره‌وه‌،دواتریش ده‌درێن به‌ ده‌ق،ئایا كه‌س ڕۆژێك له‌ ڕۆژان ده‌قێكى بینووه‌ له‌ ئینجیل و قورئان و ته‌وراتدا قسه‌ بكات؟ ئایا كه‌س ڕووبه‌ڕووى ده‌قێك بۆته‌وه‌ سڵاوى لێ بكات؟ ئه‌وه‌ى هه‌میشه‌ به‌ ناوى ده‌قه‌وه‌ قسه‌ ده‌كات منى مرۆڤم،ئه‌وه‌ منى تاك و خێزان و گروپ و مامۆستا و خوێندكارو مه‌لاو قه‌شه‌یه‌ كه‌ ده‌ڵێم خودا وا ده‌ڵێت.
ڕیفۆڕم له‌ پێناو جارێكی تر خوێندنه‌وه‌ بۆ ده‌قه‌كان و فتواو ئه‌و بۆچوونه‌‌ ئاینیانه‌یه‌ كه‌ له‌گه‌ڵ قۆناغ و ژیانی ئێستای مرۆڤه‌كان ناگونجێت وه‌ك( هه‌لبژاردنی ئاین و له‌باربردن و خه‌ته‌نه‌كردن)یان گه‌ڕاندنه‌وه‌ی ئاینه‌ بۆ خودی مرۆڤ و جیاكردنه‌وه‌ی له‌ ده‌وڵه‌ت؟
باخه‌وان: هه‌موو ده‌ق و نۆڕم و دۆگمێكى ئاینه‌كان به‌بێ جیاوازى قابیلى ئه‌وه‌ن كه‌ ڕیفۆڕمیان تێدا بكرێت،هه‌موویان له‌ ده‌ره‌وه‌ى ڕیفۆڕمن،به‌ڵام هیچ شتێك له‌ ده‌ره‌وه‌ى ڕیفۆڕم نییه‌،فره‌ژنى دۆگمێكه‌ له‌ ئیسلام و مناڵ له‌ باربردنیش دۆگمێكه‌ له‌ ئاینى مه‌سیحیه‌تدا،به‌ڵام هه‌زاران مسوڵمان و مه‌سیحى هه‌ن ته‌فسیرو لێكدانه‌وه‌ى جیاواز بۆ ئه‌و دوو بۆچوونه‌ ده‌كه‌ن،له‌ ئیسلامدا هه‌زاران كه‌س هه‌ن پێى وایه‌ نابێت و مافى ئه‌وه‌ت نییه‌ ئاینه‌كه‌ت بگۆڕیت، له‌ به‌رامبه‌ردا هه‌زارانى تر هه‌ن پێیان وایه‌ گۆڕینى ئاین وه‌ك خواردنه‌وه‌ى یه‌ك په‌رداخ ئاوه‌،له‌كاتێكدا هه‌ردوو ئاین به‌ناوى دۆگمه‌وه‌ قسه‌ ده‌كه‌ن،بۆیه‌ پێموایه‌ هیچ ده‌قێك نییه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ى ڕیفۆڕم بێت،ئه‌وه‌ى وا ده‌كات كه‌ ده‌قێك له‌ ده‌ره‌وه‌ى ڕیفۆڕم بێت خودى ده‌قه‌كه‌ نییه‌ به‌ڵكو خودى ئه‌و هه‌لومه‌رجه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ كه‌ ناتوانێت ڕیفۆڕم له‌ ده‌قێكدا بكات،كه‌ له‌ ئه‌وروپا ڕیفۆڕمى ئاینى كرا،له‌به‌ر كۆبوونه‌وه‌و بڕیارى كۆمه‌ڵێك قه‌شه‌ى كه‌نیسه‌ نییه‌، به‌ڵكو ئه‌وه‌ جه‌نگى(30)ساڵه‌یى نێوان پرۆتستانت و كاسۆلیزمه‌ كه‌وا ده‌كات ڕیفۆڕمى ئاینى فه‌رز بێت،ئه‌وه‌ شۆڕشى فه‌ره‌نسى و ئه‌و شۆڕشانه‌یه‌ كه‌ وا ده‌كات ئاینێك ناچاربێت به‌ ڕیفۆڕم بۆ نمونه‌ یاساى عه‌لمانیه‌ت له‌ ساڵى (1905) له‌ فه‌ره‌نسا ده‌رچوو،عه‌لمانیه‌ت به‌ واتاى جیاكردنه‌وه‌ى ئاین له‌ ده‌سه‌ڵات،واتا ده‌سه‌ڵات مافى ئه‌وه‌ى نییه‌ ده‌ست بخاته‌ ناو كاروبارى ئاینه‌كان،پیاوانى ئاینیش مافى ئه‌وه‌یان نییه‌ ده‌ست بخه‌نه‌ ناو كاروبارى ده‌سه‌ڵاته‌وه‌،تا ساڵى 1925 كه‌ پاپاى فاتیكان دواى ئه‌وه‌ى كه‌ ماوه‌ى 20 ساڵ ململانێى سه‌روماڵى ده‌كرد له‌ دژى ئه‌و یاسایه‌ چونكه‌ ئه‌یووت له‌گه‌ڵ مه‌سیحیه‌تدا یه‌كناگرێته‌وه‌و نه‌گونجاوه‌،به‌ڵام كه‌ واقعى سیاسى و كۆمه‌ڵایه‌تى دێته‌ پێشه‌وه‌ ڕیفۆڕم به‌سه‌ر كه‌نیسه‌دا فه‌رز ده‌كرێت،ئه‌و كات پاپا چى بۆ مایه‌وه‌ ئه‌وه‌ى به‌شى قه‌یسه‌ره‌ بیده‌نه‌وه‌ پێى ئه‌وه‌ش كه‌ به‌شى خۆمه‌وه‌ بیده‌نه‌وه‌ پێم.
كه‌واته‌ ڕیفۆڕمى ئاینى گه‌ڕانه‌وه‌ى ئاینه‌ بۆ خودى مرۆڤ و جیاكردنه‌وه‌یه‌تى له‌ ده‌وڵه‌ت ؟
باخه‌وان:پێموایه‌ له‌ هه‌رشوێنێك ده‌وڵه‌ت و پیاوانى سیاسى ده‌ست وه‌ربده‌ن له‌ كاروبارى ئاینى، قوربانیى یه‌كه‌م خودى ئاینه‌،له‌ هه‌ر شوێنێك ئه‌وانه‌ى به‌ ناوى ئاینه‌وه‌ قسه‌ ده‌كه‌ن و كاروبارى ئاین تێكه‌ڵى به‌رژه‌وه‌ندى لۆكاڵى ده‌كات قوربانیى یه‌كه‌م،خودى فاكته‌ ئاینییه‌كانن،به‌ڵام به‌ داخه‌وه‌ له‌ پاریسه‌وه‌ تا ده‌گاته‌ هه‌ولێرو سلێمانى هه‌زاران ئه‌كته‌ر هه‌ن كه‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانیان له‌گه‌لً تێكه‌ڵ كردنى ئاین و ده‌وڵه‌تدایه‌،ئاماده‌ش نین ده‌ستى لێهه‌ڵبگرن و هه‌ر وه‌ك حه‌قیقه‌تى ڕه‌ها جارێكى تر به‌ خه‌ڵكى ده‌فرۆشنه‌وه‌.
ده‌توانیت به‌ ڕاشكاوى پێم بڵیت له‌سه‌ر ئاستى هه‌رێمى كوردستان ئه‌و كه‌س و هێز لایه‌نانه‌ كێن پشتگیرى له‌ ڕیفۆڕم یان دژایه‌تى ده‌كه‌ن؟
ده‌توانم ئه‌وه‌ت پێ بڵێم كه‌ له‌ كوردستان خه‌ون و حه‌زێك هه‌یه‌ كه‌ پێى ده‌وترێت ڕیفۆڕم،كه‌ له‌لایه‌ن ڕۆشنبیرو كه‌مینه‌یه‌كى كۆمه‌ڵگاكه‌مانه‌وه‌ به‌رده‌وام ختوكه‌ ده‌درێت و ده‌وروژێندرێت، به‌ڵام له‌سه‌ر ئاستى كۆمه‌ڵگا واقعێكى سیاسى،كۆمه‌ڵایه‌تى،ئابورى ،ئه‌خلاقى وا دروست نه‌بووه‌ كه‌ هه‌لومه‌رجێك دروست بكات تا ڕیفۆڕمى ئاینى مومكین بێت،ئه‌وه‌ى كه‌ ده‌وترێت جگه‌ له‌ كۆمه‌ڵێك دروشمبازى هیچى تر نییه‌،
له‌ كۆمه‌ڵگا به‌رایی و شارنشینه‌كاندا كه‌سانێك هه‌م پیاوی ئاینی و هه‌م ده‌مڕاست و سه‌رۆكن له‌ كێشه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كاندا، ڕیفۆڕم تا چه‌ند زیانی بۆ ئه‌م توێژه‌ی ناو ئاینه‌كان هه‌یه‌؟
باخه‌وان: له‌ هه‌رشوێنێك هه‌ر جۆرێكى ڕیفۆڕم بكرێت، چینێك هه‌یه‌ كه‌ پێى ده‌وترێت (كۆنسێرفاتۆر)ئه‌مه‌ش به‌ ماناى كۆنه‌په‌رست نییه‌،به‌ڵكو موحافزكارن، ئه‌وانه‌ى ده‌ستیان گیركردووه‌ له‌ كۆمه‌ڵێك به‌هاو به‌رژه‌وه‌ندى و خه‌ون و ستراتیژى گیركردووه‌، كه‌ له‌ سیستمێكى ئاینى یان سیاسى ئێستادا هه‌یه‌،ئه‌و كاته‌ى كه‌ ڕیفۆڕم له‌و سیستمه‌دا ده‌كرێت ئه‌و چینه‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانیان ده‌كه‌وێته‌ مه‌ترسییه‌وه‌،كه‌ پێویسته‌ خۆیان ئیندیماج و ئاوێته‌ به‌ ڕیفۆڕمه‌وه‌ بكه‌ن، یان ده‌كه‌وێته‌ شه‌ڕێكى سه‌ختى دۆڕاو به‌ مه‌رجێك هه‌لومه‌رجێكى بابه‌تیانه‌ دروست بوبێت كه‌ ڕیفۆڕم فه‌رز بكات،نه‌ك ده‌سه‌ڵاتێكى سیاسى و نوخبه‌یه‌كى رۆشنبیرو كلتورى فه‌رزى بكه‌ن،هه‌ر ڕیفۆڕمێك له‌ ڕێگه‌ى زه‌بروزه‌نگه‌وه‌ بێت كۆتای دێت و نامێنێ،باشترین نمونه‌ش ئه‌و عه‌لمانیه‌ته‌یه‌ كه‌ له‌ میسرى جه‌مال عبدولناسر، عێراقى سه‌دام حسین،تونسى بۆقێبا،توركیاى ئه‌تاتورك بینیمان،له‌به‌ر ئه‌وه‌ى له‌ رێگه‌ى ئاگرو ئاسن كاریان ده‌كرد له‌ دوایى(80) ساڵ هه‌موو ئه‌وانه‌ى كپ كرابوون گه‌ڕانه‌وه‌.
له‌ ڕووی كاری ڕێكخراوه‌یی ئاینه‌كان و وه‌زاره‌تی ئه‌وقافه‌وه‌ له‌ كوردستان دوایی به‌هاری (1991 )تا ئێستا توانیویانه‌ نوێبوونه‌وه‌ی ئایین ئه‌نجام بده‌ن؟یان به‌ گشتی هه‌شت ئاینه‌ فه‌رمییه‌كه‌ی هه‌رێم تا ئێستاش لێكدانه‌وه‌یان بۆ دین هه‌مان بۆچوونی سه‌ده‌ كۆنه‌كانی ڕابردووه‌،یان جیاوازییه‌كی تێدا به‌دی ده‌كرێت؟
باخه‌وان: پێموانییه‌ یه‌كێتى زانایانى ئیسلامى كوردستان و ڕێكخراوه‌ ئاینییه‌كانى ترو وه‌زاره‌تى ئه‌وقاف له‌ هه‌ریمى كوردستان خه‌ونى ڕیفۆڕمى ئاینیان هه‌بێت.
هیچ هه‌نگاوێكیان نه‌ناوه‌؟
باخه‌وان :ناتوانن هیچ هه‌نگاوێك بنێن،چونكه‌ هه‌رلومه‌رجى بابه‌تى هه‌ن كه‌ ڕێگات لێده‌گرێت،له‌ پێش له‌ دایكبوون مه‌حكومین به‌ كۆمه‌ڵێك جه‌مسه‌رى په‌روه‌رده‌و كۆمه‌لایه‌تى،ڕه‌گه‌ز، پڕۆگرام،له‌م نێوه‌نده‌دا كائینێك دروست ده‌بێت ئه‌گه‌ر چى وه‌ك تاك و گروپ و حزبیش كۆمه‌ڵێك خه‌ونى ڕیفۆڕم هه‌بێت،به‌ڵام تاكو ئه‌و ستراكتۆره‌و سیستمانه‌ گۆڕانكارییان به‌سه‌ردا نه‌یات موكین نییه‌ ده‌زگایه‌ك هه‌بێت بتوانێت ڕیفۆڕم بكات،چونكه‌ ناتوانین ڕیفۆڕمى ئاینى وه‌ك كایه‌و كێڵگه‌و ڕیفۆڕمێكى سه‌ربه‌خۆ تر له‌ ڕیفۆڕمه‌كانى تر سه‌یر بكه‌ین، چونكه‌ له‌نێوانیاندا ئه‌نته‌ركۆنێكشن هه‌یه‌،ڕیفۆڕمى سیاسى ڕیفۆڕمى ئابورى به‌ خۆیدا ده‌هێنێت،دواتر ڕیفۆرمه‌كانى تر، له‌ كوردستان به‌ داخه‌وه‌ كۆمه‌ڵگایه‌ك هه‌یه‌ سیستمى ئاماده‌باشى له‌وه‌دا نییه‌ كه‌ ڕیفۆڕم قبوڵ بكات،كاره‌سات و تراژیدیاى ئێمه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ مه‌حكومین به‌ كۆمه‌ڵێك قه‌یرانى تر ڕێگا نادات شه‌پۆلى كۆمه‌ڵگا ڕێڕه‌وى تایبه‌تى خۆى وه‌ربگرێت.
سه‌ره‌تایی ساڵانی نه‌وه‌ته‌كان شه‌پۆلێكی دیندار كه‌ خاوه‌ن بۆچوونی سیاسی بوون ده‌ستیپێكرد ئه‌مانه‌ توانیان نوێگه‌ری له‌ ئایندا بكه‌ن یان بوونه‌ گرفت بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌؟
باخه‌وان: من ناڵێم بوونه‌ته‌ گرفت به‌ڵكو بوون به‌ گوزارشت له‌و واقیعه‌ى كه‌ هه‌ن،هیچیان له‌ ئاسمان یان له‌ ژێر زه‌وییه‌وه‌ نه‌هاتوون،له‌ ئه‌فغانستان و ئه‌مه‌ریكاوه‌ نه‌هاتوون،به‌ڵكو مناڵى شه‌رعى ئه‌و واقیعه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ن كه‌ من و تۆ له‌ ساڵانى نه‌وه‌ته‌كانه‌وه‌ ناسیبومانن،هێزه‌ سیاسییه‌كان ئه‌وه‌نده‌ى گوزارشت بوون له‌ خودى ئه‌و واقیعه‌ ئه‌وه‌نده‌ به‌ربه‌ست نه‌بوون له‌ ڕێگاى گۆڕانكاریدا،چونكه‌ له‌ ئه‌سڵدا پڕۆسێسێك ئاماده‌ نه‌بووه‌ به‌ ناوى گۆڕانكارى، تا ئه‌مان ببن به‌ ڕێگر به‌ڵكو گوزارشت بوون له‌ وا قیع.
له‌ هه‌رێم ساڵانى نه‌وه‌ته‌كان ئه‌و كاته‌ى لادێكان ئاوه‌دان كرانه‌وه‌ ئیسلامییه‌كان فتواى حه‌رامبونیان بۆ چاندنى توتن ده‌ركرد،ئه‌وه‌ ڕیفۆڕم بوو یان لێدان و زیان گه‌یاندن به‌ ئابورى؟
باخه‌وان: ئه‌وه‌ مه‌یدانێكه‌ ناوى ده‌نێم به‌ سیاسیكردنى ئایین،ڕوونتر به‌ سیاسیكردنى ئیسلام،له‌ هه‌ر ساته‌ وه‌ختێكدا بزوتنه‌وه‌یه‌كى سیاسى له‌پێناو كۆمه‌ڵێك به‌رژه‌وه‌ندى تایبه‌تى خۆیدا هه‌وڵبدات ئاین (ته‌عبئه‌و مۆبۆلیزه‌)بكات،دڵنیابن قوربانى یه‌كه‌م ئه‌كته‌ره‌كان نین و خودى ئاینن،له‌ كوردستان ساڵانى نه‌وه‌ته‌كان دیموكراسى شه‌ریك دانان بوو بۆ خودا،ئێستا دیموكراسى باشترین سیستمه‌ ،ئه‌و كات كتێبى ئیمان و په‌ڕله‌مان ده‌نوسرا، ده‌بوو ئیختیارى ئیمان یان په‌ڕله‌مان بكه‌یت،ئه‌گه‌ر ئیمانت هه‌بوایه‌ په‌ڕله‌مانت نه‌ده‌بوو،به‌ڵام دواتر كۆمه‌ڵێك گۆڕانكارى دێت، ئیسلامییه‌كانیش وه‌كو مرۆڤێكى كۆمه‌ڵایه‌تى وه‌ك گۆڕانكارى ده‌كه‌ن، گۆڕانكاریش به‌سه‌ریاندا دێت،له‌به‌ر ئه‌وه‌ وتارى ئه‌م ئه‌كته‌ره‌ سیاسییه‌ى كه‌ ئه‌و تێزه‌ى به‌رهه‌م هێناوه‌ له‌و ساڵانه‌دا له‌ ساڵى( 2005) به‌ پله‌یى سه‌دو هه‌شتا گۆڕان خۆ هه‌مان ئه‌كته‌رن چونكه‌ ئه‌و نه‌وه‌یه‌ى له‌(1995) به‌رهه‌مى هێنا گۆڕانكارى ڕادیكاڵیان به‌سه‌ردا هات، له‌م پرۆژه‌یه‌شدا خودى ئاین زه‌ره‌رمه‌ند بوو، چونكه‌ ئه‌گه‌ر بڕیاره‌ ئاین كۆمه‌ڵێك حه‌قیقه‌ت بێت چۆن له‌ ماوه‌ى(15) ساڵدا گۆڕانكارى گه‌وره‌ به‌سه‌ریدا هات،بۆیه‌ هه‌ر ئه‌كته‌رێكى ئاینى به‌رپرسیاربێت له‌به‌رامبه‌ر ئایندا هه‌رگیز هه‌وڵ نادات ئاین ته‌عبیئه‌ بكات له‌ پێناو به‌رنامه‌یه‌كى سیاسى.
ئه‌م گۆڕانكارییانه‌ى كه‌ زه‌مه‌ن و واقعێك ده‌یهێنێته‌ پێشه‌وه‌و ڕووده‌دات، هۆكاره‌كان چین؟ ئایا ته‌كنۆلۆژیا یان فشارى سیاسییه‌؟
باخه‌وان: كۆمه‌ڵێك ئاست و ڕه‌گه‌ز هه‌مووى پێكه‌وه‌ به‌شدارى ده‌كه‌ن،ئه‌وه‌ى وا ده‌كات ڕژێمى سه‌دام حسین له‌ (2003)دا بكه‌وێت، خۆ ئه‌وه‌ بڕیار نییه‌ كه‌ جۆرج بۆش له‌ كۆشكى سپى ده‌یدات تا سه‌دام بكه‌وێت،ئه‌وه‌ پڕۆسێسێكه‌ له‌ ناو مێژوویه‌كى دوورو درێژدا دروست ده‌بێت،كه‌ واقعێكى گلۆباڵ و ماكرۆى وا دروست ده‌كات كه‌ تۆ وه‌كو تاك یان ئه‌بێت ئیندیماجى پێوه‌ بكه‌یت یان په‌راوێز ده‌كه‌ویت،بۆیه‌ گۆڕانكارى به‌ ته‌نها به‌هۆى ته‌كنۆلۆژیاوه‌ نه‌خێر به‌شدارى كردووه‌ به‌لێ،ته‌نها سیاسه‌ت گۆڕانكارى كردووه‌ نه‌خێر سیاسه‌ت به‌شدارى كردووه‌ به‌ڵێ،ته‌نها مۆبایل و فه‌یسبوك له‌ هه‌لومه‌رجى نوێ به‌شدارییان كردووه‌، نه‌خێر ئه‌وانیش به‌شداربوون به‌ڵێ، بۆیه‌ هه‌ڵه‌ ده‌كه‌ین خودى گۆڕانكارى گه‌وره‌ به‌ ته‌نها به‌ ڕه‌گه‌زێكه‌وه‌ ببه‌ستینه‌وه‌.
ریفۆڕمی ئاینی ده‌كرێت بكرێته‌ پڕۆژه‌ یاسایه‌ك تا له‌ پاش كاراكردنه‌وه‌ی په‌ڕله‌مان ئاڕاسته‌ بكرێت بۆ خوێندنه‌وه‌،یان هه‌نگاوی سه‌ره‌تا په‌یوه‌ندی به‌ خودی تاكه‌كانی ناو كۆمه‌ڵگاوه‌ هه‌یه‌؟
باخه‌وان: هه‌نگاوى سه‌ره‌تا په‌یوه‌ندى به‌ خودى تاكه‌كانى ناو كۆمه‌ڵگاوه‌ هه‌یه‌،كه‌ له‌ په‌یوه‌ندى به‌رده‌وامدان به‌ سكتاتۆره‌ كۆمه‌ڵگه‌ییه‌كانه‌وه‌،تاك له‌ناو مێژوویه‌كى دوورو درێژى په‌روه‌رده‌ى كۆمه‌ڵایه‌تى سه‌ره‌تاو په‌روه‌رده‌ى دواتر (سۆسیالۆزیاسۆم) گۆڕانكارییان به‌سه‌ر دانه‌یات و كارییان له‌سه‌ر نه‌كرێت و له‌ مێژوویه‌كى درێژدا دروست نه‌بووبێت دوور له‌ بڕیارى كه‌سێك یان ده‌زگایه‌ك پێم وانییه‌ بتوانین ئێمه‌ گۆڕانكارى بكه‌ین،ئه‌گه‌ر سبه‌ى ببڕیارى قه‌ده‌غه‌كردنى فره‌ژنى بدرێت هه‌زاران ته‌كنیك به‌كاردێت له‌پێناو جێبه‌جێكردنى ئه‌و دۆگمه‌،وه‌ك به‌ بڕیاریش ناتوانین هیچ شتێك فه‌رزو قه‌ده‌غه‌ش بكه‌ین.
زۆر باشه‌ ئه‌گه‌ر له‌ داهاتوودا یاسایه‌ك له‌ هه‌رێم هه‌بێت تا ڕێگه‌ بدات له‌ ئاینه‌ جیاوازه‌كاندا هه‌ردوو ڕه‌گه‌ز پێكه‌وه‌ هاوژین بن،له‌ڕووی جیهانبینی تاكه‌كانه‌وه‌ پێت وایه‌ بتوانن هه‌زمی ئه‌و پێكه‌وه‌ ژیانه‌ بكه‌ن؟
نه‌خێر چونكه‌ هه‌ر یاسایه‌ك په‌روه‌رده‌یه‌كى كۆمه‌ڵایه‌تى و كلتورى به‌هێز به‌ دوایدا نه‌هات هه‌زاران بڕیارى بۆ ده‌ربكرێت له‌ كۆتایدا ته‌نها ده‌بێته‌ موره‌كه‌ب له‌سه‌ر لاپه‌ڕه‌یه‌كى سپى،هه‌ر چه‌نده‌ بڕیارى یاسایى به‌ باش وجوان ده‌زانم به‌ڵام هیچ مانایه‌كى نییه‌ ئه‌گه‌ر دووربێت له‌ په‌روه‌رده‌ى كلتورى و كۆمه‌ڵایه‌تى.
به‌ڵام كه‌ یاسایه‌ك له‌ په‌ڕله‌مان ده‌رده‌چێت نوێنه‌رانى گه‌ل خوێندنه‌وه‌ى بۆ ده‌كه‌ن و بڕیارى له‌سه‌ر ده‌ده‌ن؟ بۆصى پێت وایه‌ ئه‌مه‌ لایى تاك هه‌زم ناكرێت؟
باخه‌وان: له‌به‌ر ئه‌وه‌ى ئه‌و ئه‌ندام په‌ڕله‌مانه‌ى كوردستان گوزارشت له‌ به‌ر ژه‌وه‌ندى چه‌ند سیاسییه‌كى كورد ده‌كات،منى هاوڵاتى كه‌ ده‌نگم به‌ په‌ڕله‌مانتارێك داوه‌ بۆ ئه‌وه‌ نه‌بووه‌ یاسایى فره‌ژنى قه‌ده‌غه‌ بكات، ڕیفۆڕمى كۆمه‌ڵایه‌تیم بۆ بكات، ئه‌و ڕۆشنبیرو سیاسییه‌ى كه‌ توانیویه‌تى قه‌ناعه‌ت به‌ خه‌ڵك بكات تا ده‌نگى پێ بده‌ن،به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك هۆشیارى ئه‌و گوزارشت نییه‌ به‌ هۆشیارى ئه‌وانه‌ى كه‌ ده‌نگیان داوه‌پێى،من مامۆستایه‌كى زانكۆم و باڵێین توانیومه‌(12)هه‌زار كه‌س قه‌ناعه‌ت پێبكه‌م بۆ به‌رنامه‌یه‌كى سیاسى تایبه‌ت،ئایا من گوزارشت له‌ هه‌موو ده‌نگده‌ره‌كانم ده‌كه‌م،نه‌خێر،ئایا ئه‌وانه‌ى ده‌نگ به‌ یه‌كێتى نیشتمانى كوردستان ده‌ده‌ن بۆ ئه‌وه‌یه‌ پڕۆگرامى سۆشیال دیموكراس له‌ په‌ڕله‌مان جێبه‌جێ بكات یان له‌به‌ر كۆمه‌ڵێك ئیعتبارو ئه‌رزشى تر ده‌نگ ده‌دات.
تۆ پێت وایه‌ جه‌ماوه‌رى یه‌كێتى ئه‌وه‌ى ناوێت؟
باخه‌وان: نه‌خێر،كه‌ ده‌چیت بۆ مه‌كته‌بى سیاسى یه‌كێتى نیشتمانى به‌حساب یه‌كێكه‌ له‌سه‌ر ئاستى تیۆرى له‌ كوردستان عه‌لمانى ترین حزبه‌، به‌ڵام له‌ مه‌كته‌ب سیاسى نوێژى جه‌ماعه‌ت ده‌كرێت،ڕێكخراوى سكرتاریه‌تى زانایانى ئاینى هه‌یه‌ كه‌ موچه‌ خۆرن لایى یه‌كێتى.
زۆر له‌ حزبه‌كان ڕێكخراوى ئاینی و ڕاوێژكارى ئاینه‌كانیان هه‌یه‌،پێت وانییه‌ به‌م شێوه‌یه‌ باشتر ده‌توانن نوێبوونه‌وه‌ى ئاینى بكه‌ن؟
باخه‌وان: حزبه‌كانى كوردستان له‌ ده‌یان قه‌یراندا وونبون بۆ ئێستاو(10) ساڵى داهاتووش به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك ئه‌وه‌ى بیرى لێناكه‌نه‌وه‌ ئه‌و خه‌ونه‌یه‌ كه‌ تۆ گفتوگۆى له‌سه‌ر ده‌كه‌یت و پێى ده‌وترێت ڕیفۆڕمى ئاینى،ئه‌سڵه‌ن پرسیارو گرفتى ئه‌وه‌ن نییه‌و هه‌ست به‌وه‌ ناكه‌ن كه‌ قه‌یرانێكیان هه‌یه‌ به‌ ناوى ڕیفۆڕمى ئاینى.
بۆ چونێك له‌ ڕووخساره‌ باوه‌كانی جیهانی هاوچه‌رخدا هه‌یه‌، كه‌ ده‌وترێت ئایین ئیتر موڵكی گشتی نییه‌ و نامێنێ ئه‌و بیركردنه‌وه‌ نابێته‌ هۆی توند كردنه‌وه‌ی باوه‌ڕداران له‌ دژی ئه‌وانى دیكه‌؟
باخه‌وان: له‌سه‌ر ئاستى واقع هه‌ڵه‌یه‌، فه‌یله‌سوفه‌كانى ڕۆشنگه‌رى پێیان وابوو چه‌نده‌ كۆمه‌ڵگاكان پێش بكه‌ون ئه‌وه‌نده‌ش ئایین دووا ده‌كه‌وێت،پێیان وابوو چه‌ند ته‌كنۆلۆژیا سه‌ربكه‌وێت هێنده‌ش ئایین دێته‌ خواره‌وه‌،پییان وابوو چه‌نده‌ فه‌لسه‌فه‌ى ڕۆشنگه‌رى به‌ناو كۆمه‌ڵگاكاندا بڵاو ببێته‌وه‌ ئه‌وه‌نده‌ش خۆرى ئایین له‌ ئاوابووندا ده‌بێت به‌ڵام سه‌یر دوایى 200 ساڵ له‌ ڕۆشنگه‌رى هیچ كاتێك به‌ هێنده‌ى ئێستا كۆمه‌ڵگاكان خاوه‌نى هه‌ستى ئاینى نه‌بوون،نمونه‌یه‌كت بده‌مێ،له‌ سوید كه‌ بریاربوو بێ دین ترین كۆمه‌ڵگابێت له‌سه‌ر ئاستى جیهان به‌ڵام به‌پێى توێژینه‌وه‌یه‌ك كه‌ من له‌ كتێبى كۆتاى عه‌لمانیه‌ت بڵاوم كردۆته‌وه‌،له‌ (67%)ى سویدییه‌كان پێیان وایه‌ شتێك له‌ سه‌ره‌وه‌ هه‌یه‌و هه‌ستێكى ئاینیان هه‌یه‌،له‌ سویسرا دڵى ئه‌وروپا،ئه‌م ڕێژه‌یه‌ ده‌گاته‌ له‌ (80%) له‌ هه‌موو ئه‌ورپا ڕێژه‌ى ئیلحاد له‌ (3%)یه‌، له‌ فه‌ره‌نسا كه‌ هه‌موو ڕۆشنگه‌رى و ململانێیه‌كى نێوان ئایین و ده‌سه‌ڵات و فكرو فه‌لسه‌فه‌ له‌و وڵاته‌وه‌ ده‌ستى پێكرد،له‌ شۆڕشى فه‌ره‌نسیدا ده‌ڵێن ئاخر پاشا به‌ ڕیخۆڵه‌یى ئاخر قه‌شه‌وه‌ هه‌ڵبواسن، فه‌رنسا نه‌ك ته‌نها ئاینى له‌ ده‌وڵه‌ت جیا كردۆته‌وه‌ به‌ڵكو كۆمه‌ڵگایى له‌سه‌ر به‌ها نا ئاینییه‌كان بیناكردووه‌،له‌ وێش (26%)ى مولحیدن واتا له‌(74%)ى هه‌ستى ئاینیان هه‌یه‌، بڕیار بوو ساڵى (2000)كۆتایى هه‌ستى ئاینى بێت چونكه‌ هه‌موو فه‌یله‌سوفه‌كان ماركس و هێگڵ جاڕى كۆتاییان پێ هێناو ئه‌یانوت له‌ (100)ساڵى داهاتوودا شتێك نامێنێته‌وه‌ به‌ ناوى ئاین و خودا، ئێستاش له‌ هه‌موو كات زیاتر خوا گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ بۆناو كۆمه‌ڵگاكان.
توێژینه‌وه‌كه‌ت له‌ كوێ كردووه‌،چۆن ئاماره‌كانت ده‌ست كه‌وتوون و رێژه‌ى په‌یڕه‌وكارانى ئاینه‌كان چه‌نده‌و ڕێزبه‌ندى ئاینه‌كانى جیهان چۆن كراوه‌؟
باخه‌وان: به‌شێكى زۆرى ئاماره‌كان تیمێكى سۆسیۆلۆگى ئه‌مه‌ریكى و ئه‌وروپى(واتا به‌ریتانى و فه‌ره‌نسى ،ئه‌ڵمانى) له‌(26) وڵاتى ئه‌وروپا ته‌حقیقیان كردووه‌و ژماره‌كانیان كۆكردۆته‌وه‌،له‌سه‌ر ئاستى جیهان ئاینى یه‌كه‌م مه‌سیحیه‌ت و دووه‌میش ئیسلامه‌،ئێمه‌ ده‌بێت وریا بین كاتێك له‌سه‌ر ئیسلام قسه‌ ده‌كه‌ین، نابێت له‌سه‌ر زارى چه‌ند موراهیقێكه‌وه‌ ئیش له‌سه‌ر ئیسلام بكه‌ین،چونكه‌ ئه‌گه‌ر بڕیاره‌ هه‌ر كیشوه‌رێك حیكایه‌تێكى گه‌وره‌ى پێشكه‌شى مرۆڤایه‌تى كردبێت،ئێمه‌ى ڕۆژهه‌ڵاتى ئیسلام تاكه‌ حیكایه‌ته‌ كه‌ پێشكه‌شى مرۆڤایه‌تیمان كردووه‌،ئه‌گه‌ر ئیسلاممان لێبسه‌ننه‌وه‌ چیمان هه‌یه‌ له‌ ناو به‌شه‌ریه‌تدا،خۆ ئێمه‌ حیكایه‌تى ته‌كنۆلۆژیامان دروست نه‌ركردووه‌،حیكایه‌ته‌كانى ڕۆشنگه‌رى،گڵۆبالیزه‌یسیۆن، گڵۆبالیزه‌یشن،عه‌وله‌مه‌ ئێمه‌ دروستمان نه‌كردوون و خاوه‌نیان نین،ئه‌وه‌ى وامان لێده‌كات ببینه‌ خاوه‌نى حیكایه‌تێكى گه‌وره‌ ئیسلامه‌،ئێمه‌ له‌م چركه‌ ساته‌دا كه‌ ئیش له‌سه‌ر ئیسلام ده‌كه‌ین ئه‌بێت بزانین ئیش له‌سه‌ر حیكایه‌تێكى (گلۆبالى یوونیفێرسارى ) جیهانى ده‌كه‌ین كه‌ هه‌موو سنوره‌كانى تێپه‌ڕاندووه‌و لانى كه‌م یه‌ك ملیارو حه‌وت سه‌د ملیۆن مرۆڤ به‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كان ئینتیمایان بۆ ئه‌م ئاینه‌ هه‌یه‌،له‌به‌ر ئه‌وه‌ ده‌بێت ووریابین چه‌ند موراهیقێك كه‌ هه‌ڵده‌ستن له‌ ته‌له‌فیزیۆنێك،ڕادیۆیه‌ك، گه‌ڕه‌كێك،مزگه‌وتێك، به‌ ته‌مه‌نى(16) ساڵییه‌وه‌ باس له‌ ئیسلام ده‌كه‌ن و وابزانین ئه‌مانه‌ نوێنه‌رى ڕاسته‌قینه‌ن نه‌خێر،نابێت بكه‌وینه‌ ناو ئه‌و ته‌ڵه‌یه‌وه‌.
مه‌به‌ستت له‌ موراهیقێك كه‌ باس له‌ ئیسلام ده‌كات به‌ ئیجابى یان سلبى؟
باخه‌وان: به‌ ئیجابى و سلبى،چونكه‌ ئیسلام زۆر له‌وه‌ گه‌وره‌تره‌ كه‌ گه‌نجێكى تازه‌ پێگه‌یشتوو بتوانێت نوێنه‌رایه‌تى بكات، وا بزانێت ئیسلام ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌و ده‌یڵێت،له‌ كیشوه‌رى ئه‌فه‌ریقا گوندێكى دوور ڕه‌ش پێستێك ده‌بینیت و كه‌ هیچ ووشه‌یه‌كى عه‌ره‌بى نازانێت،پرسیارى ئاینى لێده‌كه‌یت ده‌ڵێت ئیسلامم،هه‌ر وه‌ك له‌ناو میترۆكانى پاریس كچێكى چاو شینى قژ زه‌ردى فه‌ره‌نسى ده‌بینیت قورئانێكى به‌ ده‌سته‌وه‌یه‌و خه‌ریكى خوێندنه‌وه‌یه‌،مه‌به‌ست ئه‌وه‌یه‌ حیكایه‌تى ئیسلام له‌وه‌ ده‌رچووه‌ كه‌ ئه‌كته‌رێكى لۆكاڵى عه‌ره‌بى سعودییه‌ پێى وابێت ئه‌و خاوه‌نییه‌تى.
له‌ وڵاتی فه‌ره‌نسا دین و ده‌وڵه‌ت جیاوازن و دین مه‌سه‌له‌یه‌كی شه‌خسییه‌، چۆن مافی باوه‌ڕدارو بێباوه‌ڕ به‌ دین له‌ ده‌وڵه‌تێكدا كۆده‌كرێته‌وه‌؟ به‌پێچه‌وانه‌وه‌ وڵاتێكی وه‌ك عێراق كه‌ ئیسلام ئاینی فه‌رمییه‌،تا چه‌ند له‌گه‌ڵ دروشمی دیموكراسی و ئازادی و مافی مرۆڤ یه‌كده‌گرێته‌وه‌؟
باخه‌وان: پێموایه‌ بێهوده‌ نییه‌ كه‌ زۆرینه‌ى مسوڵمانانى فه‌رنسا پێیانوایه‌ عه‌لمانیه‌تى فه‌ره‌نسى تاكه‌ میكانزمێكه‌ بۆ پاراستنى ئاینه‌كه‌یان، ئه‌مه‌ له‌وانه‌یه‌ پارادۆكسا بێت بۆ كه‌سێكى وه‌كو ئێوه‌،مسوڵمانانى فه‌ره‌نسا به‌ ئیسلامیت و نائیسلامیته‌وه‌ مسوڵمان و ئیسلامیسته‌وه‌،جیایان ده‌كه‌مه‌وه‌ چونكه‌ ئیسلامیست كه‌سێكه‌ كه‌ ئه‌كتیفیستى سیاسییه‌،بۆ نمونه‌ یه‌كگرتووى ئیسلامى كوردستان ئیسلامیسته‌،واتا هه‌موو یه‌كگرتوویه‌ك مسوڵمانه،‌ به‌ڵام هه‌موو مسوڵمانێك یه‌كگرتوو نییه‌،له‌به‌ر ئه‌وه‌ به‌ ئیسلامیت و مسوڵمانى فه‌ره‌نسى هه‌موو پێكه‌وه‌ له‌و باوه‌ڕه‌دان به‌ بێ عه‌لمانیه‌تى فه‌ره‌نسى ئاینه‌كه‌یان پارێزراو نابێت،چونكه‌ ساده‌ترین پره‌نسیبى عه‌لمانیه‌ت بریتییه‌ له‌وه‌ى كه‌ ده‌وڵه‌ت بێلایه‌نه‌ له‌به‌رامبه‌ر هه‌موو ئاینه‌كاندا،له‌به‌ر ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ زۆرنه‌ى فه‌ره‌نسییه‌كان كاتۆلیكن ده‌وڵه‌تیش ئه‌بێت كاتۆلیك بێت و پشتى ئه‌وان بگرێت،به‌پێى یاسایى 1905 له‌ هه‌ر شوێنێك باوه‌ڕدارێك له‌سه‌ر ئاینه‌كه‌ى تووشى گرفت بوو ده‌وڵه‌ت موداخه‌له‌ ده‌كات،هه‌موو كه‌ره‌سته‌كانى دیندارى بۆ دابین ده‌كات بۆ ئه‌وه‌ى به‌پێى پێویست دیندارى خۆى بكات،ئه‌مه‌ش وا ده‌كات كه‌ به‌شێكى زۆر له‌ یاسا ناسانى فه‌ره‌نسا ڕه‌خنه‌ى توند ڕووبه‌ڕووى جمهوریه‌ت بكه‌نه‌وه‌ كه‌ وه‌ك پێویست نه‌یتوانیووه‌، مزگه‌وت دروست بكات بۆ ئه‌وه‌ى مسوڵمانان موماره‌سه‌ى ئاینى خۆیان بكه‌ن،عێراق له‌گه‌ڵ دروشمه‌كانیدا یه‌كناگرێته‌وه‌،چونكه‌ نمونه‌یه‌كى خراپه‌ بۆ ڕافه‌كردنى نێوان ئاین و ده‌وڵه‌ت چونكه‌ وه‌كو ده‌وڵه‌ت هه‌ڵده‌وه‌شێت و شتێك نییه‌ به‌ ناوى ناوه‌ند، شتێك نییه‌ به‌ ناوى ئیسلام چونكه‌ ئاینى شیعه‌و سونه‌ جیاوازه‌،له‌ ناو شیعه‌دا هه‌ندێك ئیشتیهادات هه‌ن كه‌ په‌یوه‌ندییان به‌ مه‌زهه‌به‌كانى تره‌وه‌ نییه‌ و خۆشیان پۆلێن بوون به‌سه‌ر چه‌ند مه‌زهه‌بێكه‌وه‌،له‌ناو سونه‌شدا ئیسلامى كوردى ئیسلامى سونى عه‌ره‌ب نییه‌،ئیسلامى داعش ئیسلامى ئیخوانه‌كان نییه‌،بۆیه‌ نمونه‌ى عێراق زۆر خراپه‌، نه‌ ئیسلام نه‌ دیموكراسى ڕێزى ته‌واویان لێ نه‌گیراوه‌،ئه‌سڵه‌ن هه‌ڵه‌یه‌ ده‌وڵه‌تێك به‌م هه‌موو فه‌شه‌له‌وه‌ كه‌ هه‌یه‌تى داوایى لێبكرێت ئاین و دیموكراسى بپارێزێت.
ئێستایی حكومڕانی هه‌رێمى كوردستان به‌ به‌راوردی قۆناغی ده‌ره‌به‌گایه‌تی چ جیاوازییه‌ك له‌ هاوڵاتیبونی ڕاسته‌قینه‌و سه‌ربه‌خۆی تاك و مافه‌ سروشتییه‌كاندا ده‌بینی؟
له‌ هه‌رێم تا ئێستا ئه‌و ئه‌كته‌ره‌مان بۆ دروست نه‌بووه‌ كه‌ له‌ كۆمه‌ڵگاى ڕه‌شدا ناوت ناوه‌ هاوڵاتى چاودێرى ڕه‌خنه‌گر،ئه‌وه‌ى له‌ كوردستان هه‌یه‌ له‌ ته‌ویڵه‌ هه‌تا زاخۆ جه‌ماوه‌رى حزبییه‌،واتا ئه‌وه‌ى هه‌مه‌ له‌ناو كۆمه‌ڵگا ئه‌ندامه‌ نه‌ك هاوڵاتى،تۆ له‌به‌ر ئه‌وه‌ى ئه‌ندامى له‌ حزبه‌كه‌مدا ده‌بێت به‌و پڕۆگرامه‌ بجوڵێته‌وه‌ كه‌ من بۆت ده‌نوسم.
بۆیه‌كه‌مجار حه‌سه‌ن به‌نا وتی ئیسلام دین و ده‌وڵه‌ته‌ بۆ ئه‌و سه‌رده‌مه‌ بۆچونێكی تازه‌بوو، ئه‌وه‌ هه‌نگاوێك بوو له‌ ڕیفۆڕمی ئاینی ئیسلام یان پرۆسه‌یه‌كی جیاوازبوو؟
باخه‌وان: ئه‌وه‌ گورزێكى پۆلاین بوو كه‌ له‌ ئیسلام درا چونكه‌ به‌رزكردنه‌وه‌ى ئه‌و دروشمه‌ كۆمه‌ڵێك قه‌یرانى بۆ خاكى وڵاتانى ئیسلام دروست كرد،ته‌نانه‌ت ئێستا له‌ ناو ڕیزه‌كانى برایانى مسوڵمان نوخبه‌یه‌ك دروست بوو،ڕه‌خنه‌ له‌و تێزه‌ى حه‌سه‌ن به‌نا ده‌گرن و ده‌ڵێن به‌ درێژایى (14) ساڵى مێژوو،ئێمه‌ شتێكمان نه‌بووه‌ به‌ ناوى ده‌وڵه‌تى ئیسلامى،ده‌وڵه‌ت ئه‌مه‌وى و عه‌باسى و فاتیمى و عوسمانى بووه‌،به‌ڵام شتێكمان نییه‌ به‌ ناوى ده‌وڵه‌تى ئیسلامى،حه‌سه‌ن به‌نا ئه‌وه‌ى به‌رهه‌مى هێناوه‌ كۆمه‌ڵێك ووتارى حه‌ماسى وتونده‌، ئاستى هۆشیارى زۆر به‌رز نه‌بووه‌،مامۆستایى سه‌ره‌تایى و ناوه‌ندى بووه‌،ئه‌وه‌ى دواتر ته‌نزیر ده‌كات سه‌ید قوتبه‌، كه‌ چوارچێوه‌یه‌كى فكرى پێده‌دات،وتاره‌كانى حه‌سه‌ن به‌نا ئێستا ئیخوانه‌كانیش پشتیان تێكردووه‌.
بۆیه‌كه‌مجار حه‌سه‌ن به‌نا وتی ئیسلام دین و ده‌وڵه‌ته‌ بۆ ئه‌و سه‌رده‌مه‌ بۆچونێكی تازه‌بوو، ئه‌وه‌ هه‌نگاوێك بوو له‌ ڕیفۆڕمی ئاینی ئیسلام یان پرۆسه‌یه‌كی جیاوازبوو؟
باخه‌وان: بۆ كۆنتڕۆڵ كردنى ده‌سه‌ڵاته‌ له‌سه‌ر زه‌وى كه‌ پێویستیان به‌وه‌ هه‌یه‌ به‌ دواى شه‌رعیه‌تێكى( ترانسادانسدا) بگه‌ڕین،واتا شه‌رعیه‌تێكى فه‌وقى،له‌پێناو گه‌یشتن به‌ لووتكه‌ى ده‌سه‌ڵات پێویستیان به‌وه‌ هه‌یه‌ خوا بهێننه‌ ناو لوتكه‌ى ململانێكانه‌وه‌،له‌ كاتێكدا خوا پێویستى به‌وه‌ نییه‌،نه‌خێر حزبێكى ئاینى نییه‌ له‌ ئه‌مه‌ریكاوه‌ تا ده‌گاته‌ هه‌ولێر له‌پێناو گه‌یشتن به‌ ده‌سه‌ڵات خوایى ته‌عبیئه‌ نه‌كردبێت،یان حزبى سیاسى نیت یان ئامانجت گه‌یشتنه‌ به‌ ده‌سه‌ڵات.
به‌شێكی گه‌وره‌ له‌ هۆشیاری ئاینی ئێمه‌ بارگاوییه‌ به‌ ڕق و كینه‌، له‌به‌رامبه‌ر بێباوه‌ڕان و جیاوازی په‌یڕه‌وكارانی ئاینه‌كاندا، له‌ پرۆسه‌ی ریفۆڕمی ئایندا ئه‌م تێگه‌یشتنه‌ چۆن ڕاست ده‌كرێته‌وه‌؟ به‌ چ ڕه‌هه‌ندو شێوازێك ده‌توانرێت ئه‌م تێگه‌یشتنه‌ له‌ ناخی تاكه‌كاندا خاڵی بكرێته‌وه‌؟
باخه‌وان: من یه‌كێكم له‌و كه‌سانه‌ى بڕوام به‌ چه‌مكى لێبوردن (تۆلێرانس) نییه‌،پێموایه‌ بڵاو كردنه‌وه‌ى ڕۆحى لێبورده‌یى سه‌لماندنى رۆحى هه‌ژمونى گروپێكه‌ به‌سه‌ر گروپێكى تردا،كێ له‌ كێ ده‌بورێت،كه‌ لێت ده‌بورم له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌ڵه‌ت كردووه‌ به‌رامبه‌رم،بوونى زیاتر له‌ یه‌ك ئاین و فكرێك هه‌ڵه‌یه‌ك نیه‌ تا لێى ببوریت، ناخرێته‌ ناو سیستمى لێبورده‌ییه‌وه‌،ئه‌مانه‌ زه‌رووره‌تى كۆمه‌ڵایه‌تى و سیاسین كه‌ فره‌یى هه‌بێت،له‌به‌ر ئه‌وه‌ باشتره‌ چه‌مكى قبوڵ كردن به‌كاربهێنین من تۆ قبوڵ ده‌كه‌م وه‌ك ئه‌وه‌ى كه‌ هه‌یت،به‌ڵام لێت نابورم من چیم تا له‌ تۆ ببورم،تۆ ده‌بێت من قبوڵ بكه‌یت وه‌ك ئه‌وه‌ى كه‌ بوونم هه‌یه‌، به‌ مسوڵمان، سۆفى، سه‌له‌فى، كاسۆلیك، پرۆتسانت، مولحید، سڕینه‌وه‌ى ڕق و كینه‌ له‌ناو په‌روه‌رده‌یه‌كى كۆمه‌ڵایه‌تى درێژخایه‌ندا ده‌سڕدرێته‌وه‌،ئه‌وه‌ى ئێمه‌ له‌م چركه‌ ساته‌دا نایكه‌ین و به‌ كه‌م و لاواز و لاوه‌كى ده‌زانین،په‌روه‌رده‌ى كۆمه‌ڵایه‌تى كۆمه‌ڵگاى ئێمه‌یه‌ كه‌ كۆمه‌ڵگاى ئێمه‌ به‌ڕه‌ڵا كراوه‌،سیاسى و حزب و ڕێكخراو گروپه‌كانمان هه‌موویان كۆمه‌ڵگایى ئێمه‌ وه‌كو غاباتێك سه‌یر ده‌كه‌ن،ئێمه‌ش وه‌كو كۆمه‌ڵێك به‌ڕه‌ڵا كراوى ناو ئه‌و غاباته‌ مامه‌ڵه‌مان له‌گه‌ڵ ده‌كرێت.
كۆمه‌ڵێك زانای ئاینی له‌ شاری هه‌ولێر له‌ مانگ مانگی (8ی ساڵی 2008)دا یاداشتێكیان ئاڕاسته‌ی سێ سه‌رۆكایه‌تییه‌كه‌ی هه‌رێم كرد به‌ مه‌به‌ستی قه‌ده‌غه‌كردنی ڕه‌خنه‌گرتن له‌ ئاین و لێپرسینه‌وه‌ شه‌رعی و یاساییه‌كان،لێكدانه‌وه‌ت بۆ جۆری په‌رچه‌كداری له‌و شێوه‌یه‌ چییه‌ ؟
باخه‌وان: هیچ كه‌سێك مافى ئه‌وه‌ى نییه‌ كه‌ ڕیگه‌ له‌ ڕۆشنبیرو توێژه‌رێك بگرێت،كه‌ توێژینه‌وه‌ى بابه‌تى و زانستى له‌سه‌ر ئیسلام بكات،هه‌ر وه‌كو ئه‌وه‌ى كه‌ هیچ توێژه‌رێكیش بۆى نییه‌ سوكایه‌تى به‌ ئیسلام بكات.
ئه‌ركی كێیه‌ ؟ دین متوربه‌ بكات به‌ تێگه‌یشتنی كراوه‌و ڕۆحی لێبوردن و قبوڵ كردنی جیاوازییه‌كان مه‌ریوان وریا قانع له‌ كتێبی دین و دنیادا پێیوایه‌ یه‌كێك له‌ ئه‌ركه‌ گرنگه‌كانی رۆشنبیر ئه‌وه‌یه‌ چیتر دین به‌جێنه‌هێڵن بۆ ئه‌و نوخبه‌ دینیه‌ی به‌ شێوه‌یه‌كی دۆگماو ته‌قلیدی دینداری ده‌كه‌ن و كاتی ئه‌وه‌یه‌ عه‌لمانی و نا عه‌لمانی به‌ شێوه‌یه‌كی زانستی ڕافه‌ بۆ دین بكه‌ن،تۆ له‌مباره‌وه‌ بۆچونت چییه‌ ؟
باخه‌وان:ئه‌ركى هه‌موو چین و توێژو گروپه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانه‌ دین متوربه‌ بكات به‌ تێگه‌یشتنی كراوه‌،چونكه‌ ئیسلام جیاواز له‌ ئاینى مه‌سیحى كه‌ چینى پیاوانى ئاینیان هه‌یه‌،له‌ ئیسلامدا چانسى ئه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ ئه‌م چینه‌ى نییه‌و هه‌موو باوه‌ڕداران به‌رپرسیارن له‌ به‌رامبه‌ر بڵاو كردنه‌وه‌ى ئه‌م رۆحیه‌ته‌،
مه‌ریوان وریا قانع له‌ كتێبى دین و دنیادا پیى وایه‌ یه‌كێك له‌ ئه‌ركه‌ ئانییه‌كانى ڕۆشنبیر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ چیتر دین به‌جێنه‌هێڵن بۆ ئه‌و نوخبه‌ دینیه‌ى كه‌ به‌شێوه‌یه‌كى دۆگماو چه‌ق به‌ستوو،ته‌قلیدى دیندارى ده‌كه‌ن،كاتى ئه‌وه‌ش هاتووه‌ عه‌لمانى و نا عه‌لمانى به‌شێوه‌یه‌كى زانستى ڕاڤه‌ بۆ دین بكه‌ن، تۆ له‌سه‌ر ئه‌م بۆچوونه‌ قسه‌ت چییه‌؟
باخه‌وان: بۆچوونه‌كه‌ى كاك مه‌ریوان به‌ خراپ نازانم،به‌پێچه‌وانه‌ى كریستیانیزم و به‌تایبه‌تى كاتۆلیسیزم،ئیسلام شانسى ئه‌وه‌ى هه‌یه‌،كه‌ هه‌موو كه‌سێك ده‌توانێت به‌ناو ئاینه‌وه‌ قسه‌ بكات،ئاینێكه‌ كه‌ هه‌موو تاكێك خۆى ده‌كاته‌ خاوه‌نى،له‌به‌ر ئه‌وه‌ هه‌ڵه‌یه‌كى خراپ و توند ده‌كه‌ین ئه‌گه‌ر بێت و بمانه‌وێت به‌ ته‌نها نوێنه‌رایه‌تیكردنى ئیسلام به‌ چینێكى كۆمه‌ڵایه‌تى بسپێرین،چونكه‌ ئیسلام خۆى نایه‌وێت ئه‌م نوێنه‌رایه‌تیه‌ به‌ گروپ و توێژێك بسپێرێت،بۆیه‌ پێشنیاره‌كه‌ى كاك مه‌ریوان فراوانتر ده‌كه‌م كه‌ هه‌موو ئه‌كته‌رێكى كۆمه‌ڵایه‌تى ئێمه‌ مافى خۆیه‌تى قسه‌ له‌سه‌ر ئیسلام بكات،دین به‌ هه‌ندێك ئه‌كته‌رى لۆكاڵ مه‌سپێرن كه‌ له‌ هه‌لومه‌رجێكى سیاسى و ئه‌خلاقى و كلتورى دروست بوون و پێیان وایه‌ به‌ ته‌نها خۆیان نوێنه‌رایه‌تى ئیسلام ده‌كه‌ن.
تاچه‌ند هێزه‌ ئیسلامییه‌كانی كوردستان وه‌ك بزاوتێكی كامڵ له‌ ڕێگه‌ی پیاوانی ئاینی و كه‌ناڵه‌كانیانه‌وه‌ ده‌توانن بازبده‌ن به‌سه‌ر وتاری ئایدۆلۆژی داخراوداو بیری مافی مرۆڤ و دیموكراسی و نه‌ته‌وایه‌تی و ئاین تێكه‌ڵی یه‌كتر بكه‌ن؟
له‌ ئێستادا هیچ چونكه‌ ئیسلامییه‌كانى كوردستان پرسى سه‌نتڕاڵیان نییه‌ به‌ ناوى ئیسلام، ئه‌وه‌ى گرنگه‌ بۆ ئه‌وان ئیسلام نییه‌ وه‌ك ئایین،چى باشه‌ بۆ ئیسلام بیكه‌ین،لینین له‌ سه‌ره‌تاى شۆڕشى ئۆكتۆبه‌ر ،كتێبێكى هه‌بوو به‌ ناوى چى بكه‌ین بۆ كۆمۆنیزم،بۆ ئه‌وه‌ى جوان بێت و بكشێت به‌ناو هه‌موو دونیادا بڵاو ببێته‌وه‌،به‌ڵام بزوتنه‌وه‌ ئیسلامییه‌كان شتێكیان نییه‌ به‌و ناوه‌وه‌ كه‌ بڵێن چى بكه‌ین بۆ ئیسلام، به‌ڵكو هه‌زاران شتیان هه‌یه‌ چى بكه‌ین بۆ یه‌كگرتوو، بۆ كۆمه‌ڵ، بۆ بزوتنه‌وه‌،پرسیارى سه‌ره‌كى یه‌كگرتوو ئه‌وه‌یه‌ چۆن ڕێگا نه‌ده‌م كه‌ كۆمه‌ڵ ڕێژه‌ى (10) كورسییه‌كه‌م دابه‌زێنێت بۆ (7)كورسى یان ڕێژه‌ى 5 كورسییه‌كه‌ى خۆى بكات به‌ 8 پرسیارى یه‌كگرتوو ئه‌وه‌ نییه‌ چى بكه‌ین بۆ ئه‌وه‌ى ئیسلام نه‌بێت به‌ قوربانى له‌ كۆمه‌ڵگاى كوردیدا،به‌ڵكو ئه‌وه‌یه‌ چۆن ئیسلام به‌كاربهێنن بۆ ئه‌وه‌ى زۆرترین كورسى به‌كاربهێنن،له‌ وانه‌یه‌ ئیراده‌یه‌كى وه‌ها له‌ناو ئیسلامییه‌كاندا هه‌بێت كه‌ هه‌ر یه‌كه‌یان زۆرترین كورسى به‌ ده‌ست بهێنێت،باشه‌ بۆ ئیسلام چونكه‌ ئه‌م زۆرترین گوزارشته‌ بۆ ئیسلام،به‌ڵام له‌ ڕاستیدا ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ وه‌كو خه‌یاڵ حه‌ز بوونى هه‌بێت واقعه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كه‌ پێچه‌وانه‌یه‌،له‌به‌ر ئه‌وه‌ بزوتنه‌وه‌ ئیسلامییه‌كانى كوردستان خه‌ونى ڕیفۆڕمى ئیسلام و باش و خراپى و دواكه‌وتن و پێشكه‌وتنى ئیسلامیان نییه‌.
له‌ سعودییه‌ به‌ فتوایه‌ك شۆفێرى له‌ ئافره‌تان قه‌ده‌غه‌و حه‌رام كرا،به‌ڵام له‌ كوردستان عه‌لى باپیر له‌و باره‌وه‌ وتى له‌به‌ر ئه‌وه‌ى له‌سه‌رده‌مى پێخه‌مبه‌رى ئیسلام ڕێگه‌دراوه‌ به‌ ژنان سوارچاكى بكه‌ن و سوارى حوشتر ببن به‌و به‌ڵگه‌یه‌ ده‌ڵین حه‌ڵاڵه‌ ئافره‌تان شۆفێرى بكه‌ن،ئه‌وه‌ش ڕیفۆڕمى ئاینى نه‌بوو؟
باخه‌وان: (دواى هه‌ناسه‌ هه‌ڵكێشان و خه‌نده‌یه‌ك)ئه‌م تێزه‌ى به‌رێز مامۆستا عه‌لى باپیر تۆ ده‌توانیت وه‌كو ڕۆژنامه‌نوسێك له‌ كۆنتێكستێكى رۆژنامه‌وانى سیاسى و ئابورى و كۆمه‌ڵایه‌تى دایببریت وه‌ مامۆستا عه‌لى باپیر وه‌كو ئه‌كته‌رێكى ته‌جریدى سه‌یر بكه‌یت، كه‌ به‌ته‌نها له‌گه‌ڵ ده‌قێك مامه‌ڵه‌ ده‌كات،به‌ڵام من وه‌كو سۆسیۆلۆگێك مامۆستا عه‌لى باپیر وا نابینم،پێموایه‌ وه‌ك مامۆستا عه‌لى باپیر وه‌ك من و تۆ له‌نێو كایه‌یه‌كى سیاسیدا ده‌جوڵێینه‌وه‌،ئه‌وه‌ى كه‌ وا له‌ مامۆستا عه‌لى باپیر ده‌كات ئه‌م تێزه‌ به‌رامبه‌ر به‌ ئافره‌تان به‌رهه‌م بهێنێت ئه‌وه‌ خودى ئیسلام نییه‌،به‌ڵكو واقعى سیاسى و ئابورى و كۆمه‌ڵایه‌تى وایلێكردووه‌ له‌ سه‌ره‌تایى ساڵانى نه‌وه‌ته‌كاندا بڵێت له‌نێوان ئیمان و په‌رله‌مان ده‌بێت یه‌كیكیان هه‌ڵبژێریت،به‌ڵام ساڵى (2005) كه‌ واقعى سیاسى و كۆمه‌ڵایه‌تى ده‌گۆڕێت خودى خۆى ده‌ڕوات بۆ په‌ڕله‌مان،له‌به‌ر ئه‌وه‌ ئه‌مڕۆ سایه‌قى ئافره‌ت له‌ناو ئه‌م تێزه‌ حه‌ڵاڵه‌ به‌ڵام ئه‌گه‌ر سبه‌ى واقعێكى وا بخوازێت كه‌ ژن شۆفێرى نه‌كات ئه‌و كات هه‌مان كه‌س ده‌توانێت فتوایه‌كى وا به‌رهه‌م بهێنێت،هه‌ر وه‌كوبڕیاره‌كه‌ى پاپا كه‌ دوایى (20) ساڵ بۆچوونى له‌سه‌ر عه‌لمانیه‌ت گۆڕا،له‌به‌ر ئه‌وه‌ فتوادان به‌ گۆڕینى هه‌لومه‌رج و كۆنتێكسته‌كان گۆڕانكارییان به‌سه‌ردا دێت.
په‌یره‌وانی ئاینه‌كان شێوازی ژیان و هه‌لسوكه‌وت و جۆری مامه‌ڵه‌كردنیان نه‌ك جیاوازه‌ به‌ڵكو ناكۆكی له‌ نێوانیاندا هه‌یه‌، له‌ مه‌سه‌له‌كانی خواردنه‌وه‌و ڕابواردن و ئاهه‌نگ گێڕان و په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان و تێگه‌یشتنیان له‌ ژیانی سیاسه‌ت و ئه‌خلاق و كلتور له‌م حاڵه‌ته‌دا چۆن خاڵی هاوبه‌ش و پێكه‌وه‌ژیانی شارستانیانه‌ كۆیان ده‌كاته‌وه‌؟
ئه‌و چركه‌ ساته‌ى كه‌ ئێمه‌ كلتورى یه‌كتر قبوڵ كردنمان بۆ دروست ده‌بێت، نه‌ك كلتورى لێبورده‌یى،كه‌ یه‌كترقبوڵ كردن هه‌ژمونى كرد به‌سه‌ر ستراكتۆرى كۆمه‌ڵایه‌تى،ئه‌و گرفته‌ به‌ شێوه‌یه‌كى ئۆتۆماتیكى چاره‌سه‌ر ده‌بێت.
به‌رێز دكتۆر عادل باخه‌وان پرسیارم زۆر ماوه‌ به‌ڵام بۆ پابه‌ندبوونم به‌ ڕێكه‌وتنمان له‌سه‌ر ماوه‌ى گفتوگۆكه‌مان ڕێزوسوپاسم بۆ ئاماده‌بونت هیوایى سه‌ركه‌وتنت بۆ ده‌خوازم
باخه‌وان: سوپاس بۆ ئێوه‌، ئه‌مه‌ یه‌كه‌م چاوپێكه‌وتن و دوا چاوپێكه‌وتنم ده‌بێت له‌م سه‌فه‌ره‌مدا،كه‌ به‌ به‌رێزتانم به‌خشیووه‌،خۆشه‌ویست و جێگه‌ى ڕێزیت.
ڕۆژنامه‌ى كوردستانى نوێ ژماره‌(7079)